Makineler İşimizi Değil, Devleti mi Alıyor?
Harari’nin Uyarısı, Lepore’un Teşhisi ve Milei’nin İtirazı: Yapay Zekâ Çağında Kontrol Kimde?
TBMAG Özel Dosya | Teknoloji, Demokrasi ve Varoluş | Sonbahar 2026
Giriş: Soru Değişti
Yapay zekâ tartışmasının merkezi sessizce yer değiştirdi. Soru artık yalnızca “İşimi kaybeder miyim?” değil; giderek “Oy verdiğim kurumlar hâlâ benim mi?” Bu, bir bilimkurgu kurgusu değil — bugün başlamış bir sürecin olası sonucu.
Yuval Noah Harari, Sapiens, Homo Deus ve 21. Yüzyıl İçin 21 Ders ile milyonlara “insanlık nereye gidiyor” sorusunu sordurmuş bir tarihçi. Şimdi önümüzdeki elli yılı “insanlığın son sınırı” olarak tanımlıyor — ve bu sınır uzay ya da biyoloji değil, kendi ellerimizle kurduğumuz bürokratik ve algoritmik sistemlerin kontrolünü yitirme ihtimali. Harari’ye göre yapay zekâ ve otomasyon yalnızca işleri almakla kalmıyor; demokratik kurumları, karar mekanizmalarını, hatta “devleti” yavaşça devralabilir.
Bölüm 1: Harari’nin Tezi — Alet Değil, Fail
Harari’nin argümanı tek bir ayrım üzerine kurulu: yapay zekâ sıradan bir alet değil, bir fail. Bir bıçak alettir — salata mı doğrarsınız yoksa zarar mı verirsiniz, karar sizindir. Ama neyi keseceğine kendisi karar veren bir bıçak? Matbaa da, atom bombası da müthiş güçlüydü; ama neyin basılacağına ya da vurulacağına kendileri karar vermiyordu. Harari’ye göre yapay zekâ bu zincirin dışında.
İkinci halka daha da rahatsız edici. Harari’nin uzun süredir savunduğu tez, insanlığı bir arada tutan şeyin gerçekler değil, paylaşılan hikâyeler olduğu: yasalar, dinler, finansal sistemler nihayetinde dille kurulmuş kurgulardır. Yapay zekâ ise tam o katmanda — dilde — çalışıyor. Yani tarihte ilk kez, hikâyeyi anlatan taraf insan olmayabilir. Davos’ta dile getirdiği pratik yüzü de buydu: yapay zekânın, düzenleyicilerin bile anlayamayacağı kadar karmaşık finansal araçlar üretmesi bekleniyor. Sorduğu soru basit ama ağır: ülkeniz yapay zekâyı hukuki kişi olarak tanıyacak mı?
Bölüm 2: “İşe Yaramaz Sınıf” — Yeni Bir Toplumsal Kategori
Harari’nin en çok tartışılan tezlerinden biri, 21. yüzyılın yeni bir kitlesel sınıf yaratacağı: 19. yüzyılın sanayi devrimi proletaryayı doğurduysa, yeni devrim de “işe yaramaz sınıf”ı (useless class) doğuracak. Bu sınıfın üyeleri yalnızca işsiz değil, istihdam edilemez olacak — çünkü yapay zekâ neredeyse her görevde onlardan iyi.
Örnekleri çarpıcı. On yıl önce bilgisayarların insanlardan iyi araç süreceği fikri ciddiye alınmıyordu; bugün giderek daha çok uzman, birkaç on yıl içinde insanların direksiyona geçmeyeceğini düşünüyor. Gerekçe acı: dünyada her yıl yaklaşık 1,3 milyon insan trafikte ölüyor ve bunun büyük kısmı insan hatası — uykuya dalma, alkol, kural ihlali. Kendi kendine giden bir araç ne içer ne uyur. Tıpta da benzer: her an erişilebilen, tüm tıbbi geçmişi ve literatürü tarayabilen, sonsuzca kopyalanabilen bir “yapay zekâ doktor” fikri artık soyut değil. Harari’nin özeti keskin: bir insan doktor için birini on yıl eğitmeniz gerekir; yapay zekâ doktoru bir kez yapar, sonsuz kopyalarsınız.
Peki “makineler hep iş aldı, yenileri çıktı” itirazı? Harari bunu kabul eder, ama bir çentik atar: insanın iki tür yeteneği vardı — fiziksel ve zihinsel. Makineler önce fizikseli geçti, insanlar zihinsele kaçtı; şimdi zihinseli de geçmeye başlıyorlar. Ve insanın üçüncü bir yetenek türü olup olmadığını bilmiyoruz. Üstüne bir de hız sorunu var: yeni işler çıksa bile, insanların bir ömürde kendilerini defalarca yeniden icat etmesi gerekecek — ki bu 20 yaşında zor, 50 yaşında çok daha zor. Elli yaşındaki bir taksici ya da sigorta acentesinin kendini “sanal dünya tasarımcısı” olarak yeniden kurması kolay değil.
Bölüm 3: Algoritmik Bürokrasi — Kontrolün Sessiz Transferi
Harari’ye göre modern toplumlar, karmaşıklık arttıkça kararlarını giderek algoritmalara ve bürokratik sistemlere devrediyor: kredi onayları, işe alım, haber akışı, hatta bazı adli süreçler artık büyük ölçüde veri ve modeller üzerinden ilerliyor. Verimlilik vaadiyle başlayan bu devir, zamanla bir kontrol transferine dönüşüyor.
Asıl tehlike, sistemlerin bilinçli bir kötü niyet taşıması değil — tam tersine, kendi iç mantıklarıyla çalışmaları. Bir algoritma kendisine verilen hedefi (kâr, verimlilik, güvenlik) en iyi şekilde gerçekleştirmeye çalışırken insan değerlerini, bağlamı ve uzun vadeli sonuçları eleyebiliyor. Harari’nin kaygısı şu: bu sistemler o kadar karmaşık ve hızlı hâle geliyor ki, artık ne siyasetçi, ne bürokrat, ne vatandaş gerçekte ne yaptıklarını tam anlayabiliyor. Bu, robotların silahlanıp ayaklandığı o klasik “yapay zekâ isyanı” değil; yavaş, idari ve neredeyse görünmez bir güç kayması — bir tür algoritmik vesayet. İnsanlar kâğıt üzerinde iktidarda kalırken, fiilî kararlar alttaki katmana sızıyor.
Bölüm 4: Devletin Ele Geçirilmesi — Harari, Milei, Lepore
Bu soyut tartışma, 2026 yazında çok somut bir kavgaya dönüştü. Haziran başında Arjantin Devlet Başkanı Javier Milei, Deregülasyon Bakanı Federico Sturzenegger’le birlikte Financial Times‘a yazdığı bir yazıda ülkesini yapay zekânın yeni sınır bölgesi olarak pazarladı: “İş için açığız.” Önerisinin çekirdeğinde yeni bir hukuki kategori vardı — insan olmayan şirket: yapay zekâ ya da robotların yönettiği, sınırlı sorumluluklu, düşük vergili, kendi yönetişim hukukunu seçebilen tüzel kişiler. “İnsan hissedarlar katılabilir,” diye yazdı Milei, “ama zorunlu değil.”
Dört gün sonra, 8 Haziran’da Harari aynı gazetede yanıt verdi: “Yapay zekâ ajanlarına tüzel kişilik tanımamalıyız.” Ona göre tüzel kişilik, finansal, ekonomik ve siyasi sistemlere açılan “her kapıyı açan bir ana anahtar.” Tarihsel benzetmesi güçlüydü: Hollanda Doğu Hindistan Şirketi nasıl bir yerde fiilî “şirket-devlet”e dönüştüyse, yapay zekâ yönetimindeki şirketler de tarihin tanımadığı bir şeye — bir “yapay zekâ devleti”ne — yol açabilir; üstelik ona karşı ayaklanmak daha da zor olabilir.
Milei geri adım atmadı. Harari’ye kendi kitabından cevap verdi: Sapiens‘te sınırlı sorumluluk, insanlığın en dâhiyane icatlarından biri olarak övülmüştü. Tüzel kişiliğin işlevi bellidir, dedi — sorumluluğu tek merkezde toplamak. Ve ekledi: yapay zekâ ajanları zaten sözleşme yapıyor, ödeme başlatıyorsa, bunu hukukun dışında yapmaları mı daha güvenli, yoksa izlenebilecekleri, cezalandırılabilecekleri, mal varlıklarına el konulabilecek bir çerçevenin içinde mi?
Tartışmanın ikinci, daha sağlam ayağı ise Harvard tarihçisi ve New Yorker yazarı Jill Lepore‘un 25 Ağustos 2026’da çıkan kitabı: The Rise and Fall of the Artificial State (Yapay Devletin Yükselişi ve Çöküşü). Lepore’un “yapay devlet” tanımı ürpertici bir sadelikte: “rızaya dayanmayan, hatta insansız bir yönetim.” Liberal ulus-devletin yerini, hükümetlerle özel şirketlerin siyaseti ve kamusal tartışmayı otomatikleştirdiği dijital bir altyapının aldığını söylüyor — ve bunun gelecekte değil, çoktan başlamış bir süreç olduğunu. Kitabı yazma sebebi, bu olguya bir ad koymak. Lepore bir adım daha atıyor: 2026’yı “ilk yapay zekâ seçimi” olarak tanımlıyor — seçmenin sohbet botlarına danıştığı, kampanyaların mikro hedefleme, özel reklam ve deepfake ürettiği bir yıl; Kasım’daki ABD ara seçimleri de kırılma noktası. Makine eliyle görünen bu düzenin aslında avuç içi kadar bir milyarder grubunca — Altman, Zuckerberg, Musk — yönlendirildiğini vurguluyor. Çıkış yolu ise teknolojik değil, sivil: itibarlı gazetecilikten beslenmek ve “ben yalnızca bir veri değilim; seçmenim, vatandaşım” diyebilmek.
Peki karşı taraf tümüyle hatalı mı? Hayır — ve bu dosyanın dürüst kalması için bunu söylemek gerekiyor. Milei’nin itirazının mantıklı bir çekirdeği var: tüzel kişilik zaten şirketlere, vakıflara, belediyelere tanınan bir hukuki kurgudur ve işlevi sorumluluğu bir yere bağlamaktır. Harari’nin “fail” kelimesi de ağır yük taşıyor: bugünkü sistemler çoğunlukla kendi hedeflerini belirlemiyor, sahiplerinin verdiği hedefleri yürütüyor. Metaforlar güçlüdür; ama metafor, kanıt değildir.
Bizim kanaatimiz ise şu: Harari’nin tanısı tartışmalı olabilir, teşhisinin sonucu değil. Bir yazılımın banka hesabı açabildiği, dava açabildiği ve arkasında hesap sorulacak bir insanın bulunmadığı bir hukuk düzeni, makinenin “bilinçli” olup olmamasından bağımsız olarak bozuktur. Sorumluluk zincirinin bir ucunda mutlaka bir insan durmalı. Tartışılması gereken, makinenin ruhu değil — zincirin nerede koptuğu.
Bölüm 5: Önümüzdeki Elli Yıl ve “Bilgelik Darboğazı”
Harari’nin elli yıllık ufku, teknolojik kadercilik değil. Tıpkı Daron Acemoğlu’nun “teknolojinin yönü seçilebilir” uyarısı gibi, buradaki mesaj da şu: kontrolü kaybetmek bir alın yazısı değil, kolektif bir tercihin sonucu olabilir.
Harari’nin en isabetli, ama en az alıntılanan cümlesi de burada: yapay zekâ zekâyı — problem çözmeyi — ucuzlattı; asıl darboğaz artık bilgelik. Güce ve yeteneğe yüz birim, güvenliğe bir birim harcayan bir dünyadan söz ediyor. Lambadan çıkmış, dileklerimizi gerçekleştirecek bir zekâmız var; ama ne dileyeceğimizi bilecek olgunluğumuz yok. Kulağa hoş gelen ama ölçülemeyen bir teşhis — yine de pratik bir karşılığı var. Bu bağlamda bilgelik, hesap verebilirliğin başka adıdır. Ve hesap verebilirlik üç somut soruya iner: Bir kararı kim imzalıyor? Hata olduğunda kim tazmin ediyor? Kapatma düğmesi kimde? Bu üçünün cevabı belliyse, sistem ne kadar akıllı olursa olsun demokrasinin içindedir. Belirsizse, ne kadar “aptal” olursa olsun dışındadır.
Bölüm 6: Britanya ve Türkiye — İki Ülke, Tek Soru
Britanya: kanun yok, büyüme var. Birleşik Krallık’ta yapay zekâya özel, yatay bir kanun bilinçli olarak tercih edilmedi. 13 Mayıs 2026 Kraliyet Konuşması’nda duyurulan Regulating for Growth Bill, düzenleyicilere “büyümeyi önceliklendirme” görevi veriyor ve “AI Growth Lab” adıyla sektörler arası regülasyon kum havuzlarını yasal zemine oturtuyor — ama bir “AI süper-düzenleyicisi” kurmaktan özellikle kaçınıyor (AB’nin tercih ettiği yolun tam tersi). 2023 Beyaz Kitabı’ndan bu yana ilk somut yasal çerçeve bu; taslağın Kasım 2026’da gelmesi bekleniyor. Burnham hükümeti de stratejiyi yeniden gözden geçiriyor. Ama Harari ile Milei’nin kavga ettiği o soru — yapay zekânın hukuki statüsü — İngiliz çerçevesinde hâlâ cevapsız.
Türkiye: strateji var, bağlayıcı kanun yok. Türkiye, ulusal yapay zekâ stratejisini bir eylem planıyla sürdürüyor; ancak yapay zekâyı doğrudan düzenleyen bağlayıcı bir çerçeve kanun henüz yürürlükte değil. Yani her iki ülkede de bugün itibarıyla cevap aynı: hayır.
Ve erteleme masum değildir. Lepore’un tezinin özü tam bu: yapay devlet bir darbeyle değil, boşluklara sızarak kuruluyor. Bir kamu hizmeti algoritmaya devredildiğinde, bir sosyal yardım kararı bir modele bırakıldığında, bir seçim kampanyası mikro hedeflemeye döndüğünde kimse “demokrasiyi askıya alıyoruz” demiyor. Sadece “verimlilik” deniyor.
Bölüm 7: Diaspora Penceresi — Londra’daki Türkler İçin Ne Anlama Geliyor?
Türkiye’nin kurumsal geleceği. Harari ve Lepore’un analizleri, kurumsal aşınmanın yalnızca siyasi değil, teknolojik ve idari bir boyutu da olduğunu gösteriyor — ve bu, bu sayının başka dosyalarındaki (fon krizinden denetime) kurumsal güven sorunuyla aynı omurgada buluşuyor. Türkiye’deki ailesi, yatırımı ve geleceği olan diaspora için bu soyut bir tartışma değil.
Britanya’nın siyasi dinamiği. Lepore’un “ilk yapay zekâ seçimi” tespiti, Reform UK’in yükseldiği, mikro hedefleme ve deepfake’in kampanyalara sızdığı bir ortamda Britanya’daki Türk toplumunu da doğrudan ilgilendiriyor; çünkü o mesajların bir kısmı, tam da bu toplulukları hedefliyor.
Teknoloji ve fırsat. Harari’nin “işe yaramaz sınıf” uyarısı, Londra’da teknolojide çalışan ya da girişimci olan Türkler için özellikle anlamlı. Ama madalyonun öbür yüzü de var: “işçi dostu yapay zekâ” ve “insan onuruna uygun teknoloji” kavramları, diaspora girişimcisi için bir risk kadar bir konumlanma fırsatı. Türkiye’deki yapay zekâ girişimciliği de canlı — son yıllarda kurulan yüzlerce girişim ve birkaç “unicorn” bunu gösteriyor — ama kurumsal benimseme hâlâ sınırlı; yani köprü kurulmayı bekliyor.
Entelektüel pusula. Harari–Milei tartışmasının asıl dersi, taraf tutmak değil: iki zeki insanın iyi niyetle, birbirinin en güçlü argümanını ciddiye alarak anlaşamayabilmesi. Diaspora için kıymetli olan tam da bu — hazır cevaplara değil, iyi sorulara sahip çıkmak.
Sonuç: Ayaklanmalarına Gerek Yok
Harari bir “yapay zekâ devleti” uyarısı yapıyor; Lepore “yapay devletin” çoktan kurulduğunu söylüyor; Milei tam tersini savunuyor. Bu, teknik bir hukuk tartışması gibi görünüyor — değil. Önümüzdeki on yılın en belirleyici düğmelerinden biri bu.
Makineler işimizi alıyor mu, tartışılır. Ama devleti almaları için ayaklanmalarına gerek yok. Çoğu zaman, bizim imza atmamız yeterli. İyi haber şu ki imza bizde: Harari’nin de, Lepore’un da ısrarla altını çizdiği gibi, bu gidişat bir kader değil, bir tercih. Yeter ki tercih ettiğimizin farkında olalım.
THE TBMAG WEEKLY
Stay Ahead of the UK–Türkiye Business Corridor
Weekly insights on business, healthcare, investment and culture — delivered every Thursday. Available in English and Turkish.
No spam · Unsubscribe anytime